Tume na Ofisi Huru

(1)Sura hii inatumika kwa tume zilizotajwa katika ibara ya (2) na ofisi huru zilizotajwa katika ibara ya (3), isipokuwa kwa kiwango ambacho Katiba hii inatoa mwongozo vinginevyo.

(2)Tume hizo ni—

(a)Tume ya Kitaifa ya Haki za Binadamu na Usawa;

(b)Tume ya Kitaifa ya Ardhi;

(c)Tume Huru ya Uchaguzi na Mipaka;

(d)Tume ya Huduma za Bunge;

(e)Tume ya Huduma za Mahakama;

(f)Tume ya Ugavi wa Mapato;

(g)Tume ya Huduma za Umma;

(h)Tume ya Mishahara na Malipo;

(i)Tume ya Huduma kwa Walimu; na

(j)Tume ya Huduma za Polisi za Kitaifa.

(3)Ofisi huru ni—

(a)Mkaguzi Mkuu; na

(b)Msimamizi wa Bajeti.

(1)Malengo ya tume hizo na ofisi huru ni—

(a)kulinda mamlaka makuu ya wananchi;

(b)kuhakikisha kwamba vitengo vyote vya serikali vinazingatia kanuni na maadili ya kidemokrasia; na

(c)kukuza mfumo wa kikatiba.

(2)Tume hizo na wanaohudumu katika ofisi hizo huru—

(a)wako chini ya Katiba hii na sheria tu; na

(b)wako huru na hawako chini ya maelekezo au udhibiti wa mtu au mamlaka yoyote.

(3)Bunge litatenga fedha za kutosha ili kuwezesha kila tume na ofisi huru kutekeleza majukumu yake na bajeti ya kila tume na ofisi huru itakuwa kando.

(1)Kila tume itakuwa na angalau wanachama watatu, lakini wasiozidi tisa.

(2)Mwenyekiti na kila mwanachama wa tume, pamoja na anayehudumu katika ofisi huru—

(a)watatambuliwa na kupendekezwa ili wateuliwe kwa namna iliyoagizwa na sheria ya kitaifa;

(b)wataidhinishwa na Bunge la Kitaifa; na

(c)watateuliwa na Rais.

(3)Ili kuteuliwa, mtu atapaswa kuwa na ustahiki maalum unaohitajika na Katiba hii au sheria ya kitaifa.

(4)Uteuzi wa wanachama wa tume na wa maafisa wa ofisi huru utazingatia maadili ya kitaifa yanayorejelewa katika Kifungu cha 10, na kanuni kwamba uanachama wa tume na wanaohudumu katika ofisi huru, kijumla, utaonyesha utofauti wa kimaeneo na kikabila wa wananchi wa Kenya.

(5)Mwanac hama wa t u m e anawe z a kuhudumu kwa muda.

(6)Mwanachama wa tume au anayehudumu katika ofisi huru—

(a)isipokuwa awe na uanachama usio rasmi, atateuliwa kwa muhula mmoja wa miaka sita, na hastahiki kuteuliwa tena; na

(b)isipokuwa awe na uanachama usio rasmi au awe anahudumu kwa muda, mtu huyo hatahudumu katika ofisi nyingine au kuajiriwa ili kupokea mapato, katika ofisi ya umma au ya kibinafsi.

(7)Malipo na marupurupu atakayopata kamishna au anayehudumu katika ofisi huru, yatalipwa kutoka kwenye Hazina Jumuishi.

(8)Malipo na marupurupu atakayopata kamishna au anayehudumu katika ofisi huru hayatabadilishwa na kupelekea hasara kwa mtu huyo.

(9)Mwanachama wa tume au anayehudumu katika ofisi huru hatawajibika kisheria kwa jambo lolote lililofanywa kwa nia njema katika utekelezaji wa jukumu la ofisi hiyo.

(10)Wanachama wa tume watamchagua naibu mwenyekiti kutoka miongoni mwao—

(a)katika kikao cha kwanza cha tume; na

(b)kila inapohitajika kujaza nafasi katika ofisi ya naibu mwenyekiti.

(11)Mwenyekiti na naibu mwenyekiti wa tume hawatakuwa wa jinsia moja.

(12)Kutakuwa na Katibu wa kila tume, ambaye—

(a)atateuliwa na tume; na

(b)afisa mkuu mtendaji wa tume hiyo.

(1)Mwanachama wa tume (isipokuwa mwanachama asiye rasmi), au anayehudumu katika ofisi huru anaweza kuondolewa ofisini kwa sababu tu ya—

(a)ukiukaji mkubwa wa Katiba hii au sheria nyingine yoyote, ikijumuisha ukiukaji wa Sura ya Sita;

(b)mwenendo mbaya zaidi, iwe katika utekelezaji wa majukumu ya mwanachama huyo au anayehudumu katika ofisi hiyo au vinginevyo;

(c)kutokuwa na uwezo wa kimwili au kiakili wa kutekeleza majukumu ya ofisi hiyo;

(d)kutokuwa na uzoefu unaohitajika; au

(e)kufilisika.

(2)Mtu anayetaka kuondolewa kwa mwanachama wa tume au anayehudumu katika ofisi huru kwenye msingi wowote uliotajwa katika ibara ya (1) anaweza kuwasilisha maombi au malalamishi yanayoelezea madai yanayohusiana na msingi huo kwa Bunge la Kitaifa.

(3)Bunge la Kitaifa litatathmini maombi au malalamishi hayo na, ikiwa litaridhika kwamba yanafichua msingi chini ya ibara ya (1), litatuma maombi au malalamishi hayo kwa Rais.

(4)Baada ya kupokea maombi au malalamishi chini ya ibara ya (3), Rais—

(a)anaweza kumsimamisha kazi mwanachama wa tume au anayehudumu katika ofisi huru huku akisubiri matokeo ya uchunguzi wa malalamishi hayo; na

(b)atateua taasisi iliyo na mamlaka ya mahakama kulingana na ibara ya (5).

(5)Taasisi hiyo itajumuisha—

(a)mtu anayehudumu au ambaye amewahi kuhudumu kama jaji wa mahakama ya ngazi ya juu, ambaye atakuwa mwenyekiti;

(b)watu wasiopungua wawili ambao wanastahiki kuteuliwa kama majaji wa Mahakama Kuu; na

(c)mwanachama mwingine mmoja ambaye anastahiki kutathmini madai yanayohusiana na msingi wa kuondolewa.

(6)Taasisi hiyo itachunguza suala hilo kwa haraka, na kutoa ripoti kuhusu ukweli wa madai hayo, na kutoa mapendekezo atakayofuata Rais katika kuchukua hatua ndani ya siku thelathini.

(7)Mtu atakayesimamishwa kazi chini ya Kifungu hiki ana haki ya kupokea nusu ya mshahara na marupurupu ya ofisi aliyokuwa akihudumu.

(1)Kila tume, na kila anayehudumu katika ofisi huru—

(a)anaweza kufanya uchunguzi kwa kuchukua hatua hiyo kivyake au kwa malalamishi yaliyotolewa na mwananchi;

(b)ana mamlaka yanayohitajika katika upatanishina mazungumzo kwa madhumuni ya kutatua mzozo;

(c)atawaajiri wafanyakazi wake; na anaweza kutekeleza majukumu na mamlaka mengine yoyote yaliyotolewa kwa mujibu wa sheria, zaidi ya majukumu na mamlaka yaliyotolewa na Katiba hii.

(2)Malalamishi kwa tume au kwa anayehudumu katika ofisi huru yanaweza kuwasilishwa na mtu yeyote ambaye ana haki ya kuwasilisha kesi mahakamani chini ya Kifungu cha 22 (1) na (2).

(3)Tume na ofisi huru zifuatazo zina mamlaka ya kumwita shahidi ili kutoa usaidizi kwa madhumuni ya uchunguzi wa tume au ofisi hiyo—

(a)Tume ya Kitaifa ya Haki za Binadamu na Usawa;

(b)Tume ya Huduma za Mahakama;

(c)Tume ya Kitaifa ya Ardhi;

(d)Mkaguzi Mkuu.

Kila tume na ofisi huru—

(a)ni shirika lililosajiliwa, lenye urithi unaoendelea na lina muhuri wake; na

(b)ina uwezo wa kushtaki na kushtakiwa kwa jina lake la shirika.

(1)Mwishoni mwa kila mwaka wa kifedha, kila tume na kila anayehudumu katika ofisi huru, atawasilisha ripoti kwa Rais na kwa Bunge, haraka iwezekanavyo.

(2)Kwa wakati wowote, Rais, Bunge la Kitaifa au Seneti inaweza kuitaka tume au anayehudumu katika ofisi huru kuwasilisha ripoti kuhusu suala fulani.

(3)Kila ripoti itakayohitajika kutoka kwa tume au anayehudumu katika ofisi huru chini ya Kifungu hiki, itachapishwa na kutangazwa.