Sheria za Haki

(1)Sheria za Haki ni kiungo muhimu katika utawala wa kidemokrasia nchini Kenya na ndio msingi wa sera za kijamii kiuchumi na kitamaduni.

(2)Lengo la kutambua na kulinda haki za binadamu na uhuru wa kimsingi ni ili kulinda hadhi ya watu binafsi na jamii tofauti na kukuza haki za kijamii na kufanikisha uwezo wa binadamu wote.

(3)Haki na uhuru wa kimsingi katika Sheria za Haki—

(a)ni za kila mtu na wala hazitolewi na Serikali;

(b)hazitengi haki zingine na uhuru wa kimsingi ambazo haziko katika Sheria za Haki, lakini zinazotambuliwa au kutolewa na sheria, isipokuwa kwa kiwango ambacho haki hizo na uhuru haziambatani na Sura hii; na

(c)zinadhibitiwa tu kulingana na udhibiti uliobainiwa katika Katiba hii.

(1)Sheria za Haki zinatumika katika sheria zote na ni lazima zifuatwe na idara zote za Serikali pamoja na watu wote.

(2)Kila mtu atafurahia haki na uhuru wa kimsingi zilizo katika Sheria za Haki kwa kiwango kikubwa iwezekanavyo, kulingana na hali ya haki hiyo au uhuru huo wa kimsingi.

(3)Katika kufasiri kifungu cha Sheria za Haki, mahakama—

(a)itakuza sheria kwa kiwango ambacho kitawezesha utekelezaji wa haki au uhuru wa kimsingi; na

(b)itachukua fasiri inayopendelea utekelezaji wa haki au uhuru wa kimsingi kwa kiwango kikubwa.

(4)Katika kufasiri Sheria za Haki, mahakama, taasisi iliyo na mamlaka ya mahakama au mamlaka nyingine itakuza––

(a)maadili ya kimsingi katika jamii iliyo wazi na ya kidemokrasia, kwenye misingi ya hadhi ya binadamu, usawa na uhuru; na

(b)kusudi, madhumuni na malengo ya Sheria za Haki.

(5)Katika utekelezaji wa haki yoyote chini ya Kifungu cha 43, ikiwa Serikali itadai kwamba haina rasilimali za kutekelezea haki hiyo, mahakama, taasisi iliyo na mamlaka ya mahakama au mamlaka nyingine itaongozwa na kanuni zifuatazo––

(a)ni jukumu la Serikali kuonesha kwamba rasilimali hazipatikani;

(b)katika kugawa rasilimali, Serikali itaweka kipaumbele jukumu la kuhakikisha kwamba kuna manufaa makubwa zaidi ya haki hiyo au uhuru huo wa kimsingi, kulingana na hali ilivyo, ikijumuisha unyonge wa vikundi fulani vya watu au watu binafsi; na

(c)mahakama, taasisi iliyo na mamlaka ya mahakama au mamlaka nyingine haiwezi kuingilia uamuzi wa idara ya Serikali kuhusu ugavi wa rasilimali zinazopatikana, hasa kwenye misingi kwamba ingefikia uamuzi tofauti.

(1)Ni wajibu wa kimsingi wa Serikali na kila idara ya Serikali kuzingatia, kuheshimu, kulinda, kukuza na kutimiza haki na uhuru wa kimsingi katika Sheria za Haki.

(2)Serikali itachukua hatua za kisheria, kisera na nyinginezo ikijumuisha uwekaji wa viwango ili kufanikisha upatikanaji endelevu wa haki hizo kama ilivyohakikishwa chini ya Kifungu cha 43.

(3)Ni wajibu wa idara zote za Serikali na maafisa wote wa umma kushughulikia mahitaji ya makundi ya watu walio hatarini katika jamii, ikijumuisha wanawake, wazee katika jamii, watu wenye ulemavu, watoto, vijana na jamii za walio wachache au zilizotengwa, pamoja na jamii fulani za kikabila, kidini au kitamaduni.

(4)Serikali itatunga na kutekeleza sheria ili kutimiza wajibu wake wa kimataifa kuhusu haki za binadamu na uhuru wa kimsingi.

(1)Kila mtu ana haki ya kuwasilisha kesi mahakamani akidai kwamba amenyimwa haki au uhuru wa kimsingi katika Sheria za Haki, kwamba haki au uhuru huo umekiukwa au kutishiwa.

(2)Zaidi ya mtu kuwasilisha kesi kwa niaba yake mwenyewe, kesi chini ya sehemu ya (1) inaweza kuwasilishwa na––

(a)mtu anayewasilisha kesi kwa niaba ya mtu mwingine ambaye hawezi kuwasilisha kesi kwa jina lake mwenyewe;

(b)mtu anayewasilisha kesi kwa niaba ya, au kama mwanachama wa kikundi au tabaka la watu;

(c)mtu anayewasilisha kesi kwa manufaa ya umma; au

(d)shirika linalowasilisha kesi kwa manufaa ya mwanachama mmoja au zaidi.

(3)Jaji Mkuu atatunga kanuni zitakazotoa mwongozo katika kesi zilizorejelewa katika Kifungu hiki, ambazo zitatimiza vigezo kwamba––

(a)haki za kuwasilisha kesi zilizotolewa katika sehemu ya (2) zinatekelezwa kikamilifu;

(b)hali rasmi zinazohusiana na kesi hizo, ikijumuisha kuanzishwa kwa kesi, unawekwa kwa kiwango cha chini, na hasa kwamba iwapo ni muhimu, mahakama itakubali kuendeshwa kwa kesi kwenye msingi wa hati na rekodi zisizo rasmi;

(c)hakuna ada itakayotozwa kwa kuanzisha kesi;

(d)kwa kuzingatia kanuni za haki ya kimsingi, mahakama haitazuiwa na mahitaji madogo madogo ya utaratibu; na

(e)shirika au mtu binafsi mwenye ujuzi maalum anaweza, kwa idhini ya mahakama, kujitokeza kama msaidizi wa mahakama katika kutatua maswala ya kisheria.

(4)Kukosekana kwa kanuni zinazoangaziwa katika sehemu ya (3) hakutadhibiti haki ya mtu yeyote ya kuwasilisha kesi mahakamani chini ya Kifungu hiki, na mahakama kuisikiza na kuiamua kesi hiyo.

(1)Kwa mujibu wa Kifungu cha 165, Mahakama Kuu ina mamlaka ya kusikiliza na kuamua kesi zinazoomba haki dhidi ya kunyimwa, kukiukwa, kuvunjwa au kutishiwa kwa haki au uhuru wa kimsingi katika Sheria za Haki.

(2)Bunge litatunga sheria ili kutoa uwezo wa kiasili kwa mahakama za ngazi ya chini katika usikilizaji na kuamuliwa kwa kesi zinazoomba haki dhidi ya kunyimwa, kuvunjwa, kukiukwa au kutishiwa kwa haki au uhuru wa kimsingi katika Sheria za Haki.

(3)Katika kesi yoyote iliyowasilishwa chini ya Kifungu cha 22, mahakama inaweza kutoa uamuzi unaofaa, ikijumuisha––

(a)kutangaza haki;

(b)kutoa amri ya kusitisha kitendo kinachokiuka haki za mtu aliyewasilisha kesi;

(c)kutoa amri ya kudumisha hali jinsi ilivyo;

(d)kutoa tangazo au tamko kuhusu ubatili wa sheria yoyote ambayo inanyima, inakiuka au kutishia haki au uhuru wa kimsingi katika Sheria za Haki na ambayo haijathibitishwa kulingana na Kifungu cha 24;

(e)amri ya fidia; na

(f)amri ya mahakama ya kukagua hatua za kitawala zilizochukuliwa na shirika la umma.

(1)Haki au uhuru wa kimsingi katika Sheria za Haki hazitadhibitiwa isipokuwa kulingana na sheria, na kwa kiwango ambacho kinafaa katika jamii iliyo wazi na ya kidemokrasia, na iliyo kwenye misingi ya hadhi ya binadamu, usawa na uhuru, na kwa kuzingatia maswala yote husika ikijumuisha––

(a)hali ya haki hiyo au uhuru huo wa kimsingi;

(b)umuhimu wa lengo la udhibiti huo;

(c)hali na kiwango cha udhibiti huo;

(d)umuhimu wa kuhakikisha kwamba kutekelezwa kwa haki hizo na uhuru huo wa kibinafsi wa mtu yeyote hautatizi haki na uhuru wa kimsingi wa watu wengine; na

(e)uhusiano kati ya udhibiti huo na lengo lake, na ikiwa kuna njia zingine ambazo hazidhibiti sana na ambazo zinaweza kufikia lengo hilo.

(2)Licha ya sehemu ya (1), kifungu katika sheria kinachodhibiti haki au uhuru wa kimsingi—

(a)ikiwa ni kifungu kilichotungwa au kurekebishwa katika, au baada ya siku ya kuanza kutumika kwa Katiba hii, kifungu hicho sio halali, isipokuwa sheria hiyo idhihirishe kusudi la kudhibiti haki hiyo au uhuru huo wa kimsingi na kiwango cha udhibiti huo;

(b)hakitachukuliwa kuwa kinadhibiti haki hiyo au uhuru huo isipokuwa kieleze wazi na kwa njia maalum kuhusu haki au uhuru wa kimsingi unaodhibitiwa na hali au kiwango cha udhibiti huo; na

(c)hakitadhibiti haki au uhuru wa kimsingi kwa njia itakayotofautiana na maudhui muhimu ya haki au uhuru huo wa kimsingi.

(3)Serikali au mtu anayetaka kuhalalisha udhibiti fulani atathibitishia mahakama, taasisi iliyo na mamlaka ya mahakama au mamlaka nyingine kwamba mahitaji ya Kifungu hiki yameridhishwa.

(4)Vifungu katika Sura hii kuhusu usawa vitadhibitiwa katika utekelezaji wa Sheria ya Kiislamu katika mahakama za Kadhi kwa waumini wa dini ya Kiislamu, katika maswala yanayohusiana na hadhi zao za kibinafsi, hali ya ndoa, talaka na urithi.

(5)Licha ya sehemu za (1) na (2), kifungu katika sheria kinaweza kudhibiti utekelezaji wa haki na uhuru wa kimsingi katika vifungu vifuatavyo, kwa watu wanaohudumu katika Majeshi ya Ulinzi ya Kenya au Huduma ya Kitaifa ya Polisi–

(a)31—Faragha;

(b)36—Uhuru wa kutangamana;

(c)37—Mikutano, maandamano, migomo na maombi;

(d)41—Mahusiano ya kikazi;

(e)43—Haki za kiuchumi na za kijamii; na

(f)49—Haki za waliotiwa mbaroni.

Licha ya kifungu kingine chochote katika Katiba hii, haki na uhuru wa kimsingi zifuatazo hazitadhibitiwa––

(a)uhuru kutokana na mateso na unyanyasaji au adhabu zinazokiuka hadhi ya ubinadamu;

(b)uhuru kutokana na utumwa;

(c)haki ya usikilizaji wa kesi kwa usawa; na

(d)haki ya kupewa amri ya kufikishwa mahakamani.

(1)Kila mtu ana haki ya kuishi.

(2)Maisha ya mtu huanza wakati mimba inapotungwa.

(3)Mtu hatauawa kimakusudi, isipokuwa kwa njia inayoidhinishwa na Katiba hii au kwa sheria nyingine iliyoandikwa;

(4)Uavyaji mimba hauruhusiwi, isipokuwa kwa maoni ya mtaalamu wa masuala ya afya kuwa kuna haja ya matibabu ya dharura, au maisha au afya ya mama imo hatarini, au ukiwa umeidhinishwa na sheria nyingine iliyoandikwa;

(1)Kila mtu ni sawa mbele ya sheria, na ana haki ya kulindwa na kupata manufaa sawa ya sheria.

(2)Usawa unajumuisha kufurahia haki zote na uhuru wote wa kimsingi kikamilifu na kwa usawa.

(3)Wanawake na wanaume wana haki ya kuchukuliwa kwa usawa ikijumuisha haki ya kupata nafasi sawa katika nyanja za kisiasa, kiuchumi, kitamaduni na kijamii.

(4)Serikali haitabagua mtu yeyote kwa njia ya moja kwa moja au vinginevyo kwenye misingi yoyote ikijumuisha asili, jinsia, ujauzito, hali ya mtu kindoa, hali ya kiafya, asili ya kikabila au kijamii, rangi, umri, ulemavu, dini, dhamira, imani, utamaduni, mavazi, lugha au kuzaliwa.

(5)Mtu hatambagua mtu mwingine kwa njia ya moja kwa moja au vinginevyo kwenye misingi iliyotajwa au kuelezewa katika ibara ya (4).

(6)Ili kuwezesha utekelezaji kamili wa haki zilizohakikishwa chini ya Kifungu hiki, Serikali itachukua hatua za kisheria na nyinginezo, ikijumuisha programu na sera za vitendo sawazishi ambazo zimebuniwa ili kusawazisha upungufu wowote uliowaathiri watu binafsi au vikundi vya watu kwa sababu ya ubaguzi wa hapo awali.

(7)Hatua yoyote inayochukuliwa chini ya ibara ya (6) itazingatia kikamilifu ili manufaa yoyote yawe kwenye msingi wa hitaji la kweli.

(8)Zaidi ya hatua zinazokusudiwa katika sehemu ya (6), Serikali itachukua hatua za kisheria na nyinginezo ili kutekeleza kanuni inayohitaji kwamba idadi ya watu waliochaguliwa au kuteuliwa katika mashirika yanayoteua au ambayo yanahitaji watu kuchaguliwa haitakuwa na idadi ya jinsia moja inayozidi thuluthi mbili.

Kila mtu ana hadhi yake ya kiasili na haki ya hadhi hiyo kuheshimiwa na kulindwa.

Kila mtu ana haki ya uhuru na usalama wake ambao inajumuisha haki ya—

(a)kutonyimwa uhuru kiholela au bila sababu;

(b)kutozuiliwa bila kushtakiwa mahakamani, isipokuwa wakati wa hali ya dharura, ambapo kuzuiliwa huko lazima kulingane na matakwa ya Kifungu cha 58;

(c)kuwa huru kutokana na aina yoyote ya ukatili kutoka kwa umma au watu binafsi;

(d)kutoteswa kwa njia yoyote, iwe kimwili au kisaikolojia;

(e)kutoadhibiwa kwa njia ya viboko; au

(f)kutotendewa au kuadhibiwa kwa njia ya kikatili, inayodhalilisha hadhi ya ubinadamu.

(1)Hakuna mtu atakayezuiliwa katika utumwa au ukandamizaji.

(2)Hakuna mtu atakayehitajiwa kufanya kazi ya kulazimishwa.

Kila mtu ana haki ya faragha, ambayo inajumuisha haki ya—

(a)kutopekuliwa mwilini, na nyumbani au mali yake kutopekuliwa;

(b)kutozuiliwa kwa mali yake;

(c)maelezo yanayohusiana na familia yake, au masuala yake ya kibinafsi kutohitajiwa au kutofichuliwa ila tu iwapo kuna sababu muhimu; au

(d)faragha ya mawasiliano yake kutovunjwa.

(1)Kila mtu ana haki ya uhuru wa kuwa na dhamira, dini, mawazo, imani na maoni..

(2)Kila mtu ana haki ya kufuata dini au imani yoyote kwa njia ya ibada, matendo, mafundisho au maadhimisho, ikijumuisha siku ya ibada, kibinafsi au pamoja na wengine, katika umma au kibinafsi.

(3)Mtu hatanyimwa ufikiaji wa taasisi yoyote, ajira au kituo chochote, au kupokea manufaa ya haki yoyote kwa sababu ya imani au dini yake.

(4)Mtu hatalazimishwa kutenda au kujihusisha na kitendo chochote ambacho ni kinyume na imani au dini yake.

(1)Kila mtu ana haki ya uhuru wa kujieleza ambao unajumuisha—

(a)uhuru wa kutafuta, kupokea au kutoa maelezo au maoni;

(b)uhuru wa ubunifu wa kisanii; na

(c)uhuru wa kiakademia na utafiti wa kisayansi.

(2)Haki ya uhuru wa kujieleza haijumuishi—

(a)propaganda za vita;

(b)uchochezi unaozua ghasia;

(c)matamshi ya chuki; au

(d)utetezi kwenye misingi ya chuki ambao—

(i)unajumuisha uchochezi wa kikabila, kuwatusi wengine au uchochezi wa kusababisha madhara; au

(ii)unaotokana na misingi yoyote ya ubaguzi iliyotajwa au kubainiwa katika Kifungu cha 27 (4).

(3)Katika kutekeleza uhuru wa kujieleza, kila mtu ataheshimu haki na hadhi ya watu wengine.

(1)Uhuru wa vyombo vya habari, ikijumuisha vyombo vya kuchapisha, vya kielektroniki na vinginevyo unahakikishwa, lakini haijumuishi njia yoyote ya kujieleza iliyotajwa katika Kifungu cha 33 (2).

(2)Serikali—

(a)haitadhibiti au kuzuia mtu yeyote anayehusika katika utangazaji, uchapishaji au usambazaji wa chapisho lolote au usambazaji wa habari kwa kutumia njia yoyote; au

(b)haitamwadhibu mtu yeyote kwa kutoa maoni au mtazamo wake, au kwa sababu ya masuala yaliyomo kwenye matangazo, chapisho au usambazaji.

(3)Utangazaji na vyombo vingine vya habari vya kielektroniki vina uhuru wa kuanzishwa chini ya taratibu za upataji leseni ambazo—

(a)ni muhimu ili kudhibiti masafa ya utangazaji wa moja kwa moja na aina zingine za usambazaji wa masafa; na

(b)hazidhibitiwi na serikali, au kwa madhumuni ya kisiasa au ya kibiashara.

(4)Vyombo vyote vya habari vinavyomilikiwa na Serikali—

(a)vitakuwa huru kuamua kuhusu yaliyomo kwenye habari na matangazo yao au mawasiliano mengine;

(b)havitaegemea upande wowote; na

(c)vitatoa nafasi sawa ya kuwasilisha mitazamo tofauti na maoni yanayopinga maswala fulani.

(5)Bunge litatunga sheria itakayosimamia kuundwa kwa shirika ambalo—

(a)halitadhibitiwa na serikali, madhumuni ya kisiasa au ya kibiashara;

(b)litaangazia maslahi ya sehemu zote za jamii; na

(c)litaweka viwango vya vyombo vya habari na kudhibiti na kufuatilia ufuataji wa viwango hivyo.

(1)Kila mwananchi ana haki ya kupata—

(a)habari au maelezo yaliyo na Serikali ; na

(b)habari au maelezo ambayo mtu mwingine anayo na ambayo yanahitajika ili kutekeleza au kulinda haki yoyote au uhuru wowote wa kimsingi.

(2)Kila mtu ana haki ya kudai marekebisho au kufutuliwa mbali kwa habari zozote za uongo au zinazopotosha na ambazo zinamwathiri mtu huyo.

(3)Serikali itachapisha na kutangaza taarifa yoyote muhimu inayoathiri taifa.

(1)Kila mtu ana haki ya uhuru wa kutangamana ambao unajumuisha haki ya kuanzisha, kujiunga na, au kushiriki katika shughuli za muungano wa aina yoyote.

(2)Mtu hatalazimishwa kujiunga na shirika la aina yoyote.

(3)Sheria yoyote inayohitaji usajili wa shirika la aina yoyote itaeleza kwamba—

(a)usajili huo hauwezi kuzuiwa au kuondolewa bila sababu maalum; na

(b)kutakuwepo haki ya kusikizwa kwa usawa kabla ya usajili huo kufutiliwa mbali.

Kila mtu ana haki ya kukutana, kuandamana na kuwasilisha maombi au malalamishi yake kwa mamlaka ya umma iwapo tu atafanya hivyo kwa amani na bila kuwa na silaha.

(1)Kila mwananchi ana uhuru wa kumchagua mtu amtakaye kisiasa, ikijumuisha haki ya—

(a)kuunda, au kushiriki katika uundaji wa chama cha kisiasa;

(b)kushiriki katika shughuli za chama cha kisiasa, au kusajili wanachama kwa niaba ya chama cha kisiasa; au

(c)kupigia kampeni chama cha kisiasa au madhumuni ya kisiasa.

(2)Kila raia ana haki ya kushiriki katika uchaguzi huru, wa haki na unaofanyika mara kwa mara kwenye msingi wa haki ya kupiga kura kwa wote, na uhuru wa wapiga kura kueleza matakwa yao katika—

(a)shirika au ofisi yoyote ya umma ambayo wanachama wake huchaguliwa na iliyoundwa chini ya Katiba; au

(b)ofisi yoyote au chama chochote cha kisiasa ambacho raia huyo ni mwanachama.

(3)Bila kudhibitiwa kiholela, kila raia mwenye umri wa miaka kumi na nane au zaidi ana haki ya—

(a)kusajiliwa kama mpiga kura;

(b)kupiga kura ya siri katika uchaguzi wowote au katika kura ya maamuzi; na

(c)kugombea wadhifa katika ofisi ya umma, au ofisi katika chama cha kisiasa ambacho raia huyo ni mwanachama na ikiwa atachaguliwa, kutekeleza majukumu ya ofisi hiyo.

(1)Kila mtu ana haki ya uhuru wa kutembea.

(2)Kila mtu ana haki ya kuondoka nchini Kenya.

(3)Kila raia ana haki ya kuingia, kubaki na kuishi kokote nchini Kenya.

(1)Kwa kuzingatia Kifungu cha 65, kila mtu ana haki, kibinafsi au kwa kuungana na wengine, kupata na kumiliki mali––

(a)ya aina yoyote; na

(b)katika sehemu yoyote ya Kenya.

(2)Bunge halitatunga sheria inayoruhusu Serikali au mtu yeyote—

(a)kwa udhalimu kumpokonya mtu mali ya aina yoyote au kumnyima mtu haki yake katika mali ya aina yoyote;

(b)kumzuia, au kwa njia yoyote kumzuia kufurahia haki yoyote chini ya Kifungu hiki kwenye misingi iliyobainishwa au kutajwa katika Kifungu cha (27) (4).

(3)Serikali haitamzuia mtu kumiliki mali ya aina yoyote, au kuwa na haki katika mali ya aina yoyote isipokuwa kuzuiwa huko—

(a)kunatokana na upataji ardhi au manufaa fulani katika ardhi au ubadilishaji wa manufaa fulani ya ardhi au hatimiliki ya ardhi, kulingana na Sura ya Tano; au

(b)ni kwa matumizi ya umma au ni kwa manufaa ya umma na kunatekelezwa kulingana na Katiba hii na Sheria yoyote ya Bunge ambayo—

(i)inahakikisha malipo ya fidia na ya haki kikamilifu kwa mtu huyo; na

(ii)inampa mtu yeyote aliye na manufaa au haki katika mali hiyo haki ya kufikia mahakama ya kisheria.

(4)Sheria hiyo inaweza kuruhusu wakazi wa ardhi iliyopatikana kulingana na sehemu ya (3), ambao huenda hawana hatimiliki ya ardhi hiyo, kufidiwa kwa nia njema.

(5)Serikali itatoa msaada, itakuza na kulinda hakimiliki ya uvumbuzi wa wananchi wa Kenya.

(6)Haki chini ya Kifungu hiki hazijumuishi mali yoyote ambayo ilipatikana kwa njia isiyo halali.

(1)Kila mtu ana haki ya hatua na desturi za kikazi zilizo na usawa.

(2)Kila mfanyakazi ana haki ya—

(a)kulipwa kwa haki;

(b)mazingira ya kikazi yanayofaa;

(c)kuunda, kujiunga au kushiriki katika shughuli na mipango ya chama cha wafanyakazi; na

(d)kugoma.

(3)Kila mwajiri ana haki ya—

(a)kuunda au kujiunga na shirika la waajiri; na

(b)kushiriki katika shughuli na mipango ya shirika la waajiri.

(4)Kila chama cha wafanyakazi na chama cha waajiri kina haki ya—

(a)kuamua usimamizi wake, mipango na shughuli zake;

(b)kupanga; na

(c)kuunda na kujiunga na chama cha wafanya kazi.

(5)Kila chama cha wafanyakazi, shirika la waajiri na mwajiri ana haki ya kushiriki katika maafikiano ya pamoja.

(1)Kila mtu ana haki ya mazingira safi na yenye afya, ambayo inajumuisha haki ya—

(a)mazingira kutunzwa kwa manufaa ya vizazi vya sasa na vijavyo kupitia kwa hatua za kisheria na nyinginezo, hasa zile ambazo zinakusudiwa katika Kifungu cha 69; na

(b)majukumu yanayohusiana na mazingira kutimizwa chini ya Kifungu cha 70.

(1)Kila mtu ana haki ya—

(a)kupata kiwango cha juu zaidi kiwezekanacho cha afya, kinachojumuisha haki ya huduma za kiafya ikijumuisha huduma ya afya ya uzazi;

(b)kupata makazi yanayofaa, na viwango vinavyostahili vya usafi;

(c)kuwa huru kutokana na njaa, na kupata chakula cha kutosha na bora;

(d)kupata maji safi na salama kwa viwango vinavyostahili;

(e)usalama wa kijamii; na

(f)elimu.

(2)Serikali itatoa ulinzi wa kijamii unaofaa kwa watu ambao hawawezi kujisimamia wao wenyewe pamoja na wanaowategemea.

(1)Kila mtu ana haki ya kutumia lugha na kushiriki katika maisha ya kitamaduni ya chaguo lake.

(2)Mtu anayetoka katika utamaduni au ya lugha fulani, pamoja na wanajamii wenzake, ana haki ya—

(a)kufurahia utamaduni wake na kutumia lugha yake; au

(b)kuunda, kujiunga na kudumisha vyama vya kitamaduni na kilugha, na vitengo vingine vya wanaharakati wa kijamii.

(3)Hakuna mtu atakayemlazimisha mtu mwingine kutekeleza, kuadhimisha au kupitia katika mila zozote za kitamaduni.

(1)Familia ndio kitengo cha asili na cha kimsingi cha jamii na ndio msingi muhimu katika utaratibu wa kijamii, na itafurahia kutambuliwa na kulindwa na Serikali.

(2)Kila mtu mzima ana haki ya kuoa mtu wa jinsia tofauti na yake na kulingana na idhini isiyolazimishwa ya watu hao wawili..

(3)Wanandoa wana haki sawa wakati wa kuoana, katika ndoa na wakati wa kuvunjwa kwa ndoa hiyo.

(4)Bunge litatunga sheria inayotambua—

(a)ndoa zilizotekelezwa chini ya utamaduni wowote, au mfumo wowote wa kidini, sheria ya kibinafsi au kifamilia; na

(b)mfumo wowote wa sheria ya kibinafsi au kifamilia chini ya utamaduni wowote, au unaofuatwa na waumini wa dini fulani kwa kiwango cha ndoa au mifumo hiyo ya kisheria kuambatana na Katiba hii.

(1)Watumiaji wa bidhaa na huduma wana haki ya—

(a)kupata bidhaa na huduma bora;

(b)kupata maelezo ambayo ni muhimu kwao ili kupata manufaa kikamilifu kutokana na bidhaa na huduma hizo;

(c)kulindwa kwa afya yao, usalama wao, na maslahi yao ya kiuchumi; na

(d)kufidiwa kutokana na hasara au madhara yanayotokana na kasoro katika bidhaa au huduma hizo.

(2)Bunge litatunga sheria itakayohakikisha ulinzi wa watumiaji wa bidhaa na huduma, na wa matangazo yenye usawa, ya kweli na mazuri.

(3)Kifungu hiki kinatumika kwa bidhaa na huduma zitakazotolewa na mashirika ya umma au watu binafsi.

(1)Kila mtu ana haki ya hatua za kiutawala ambazo ni za haraka, zenye ufanisi, za kisheria, zifaazo na zenye utaratibu ulio na usawa.

(2)Ikiwa haki au uhuru wa kimsingi wa mtu umeathiriwa au unaweza kuathiriwa na hatua ya kiutawala, mtu huyo ana haki ya kupewa sababu za hatua hiyo

(3)Bunge litatunga sheria ili kuwezesha utekelezaji wa haki katika ibara ya (1) na sheria hiyo—

(a)itatoa nafasi ya kukaguliwa kwa hatua hiyo ya kiutawala na mahakama au, ikiwezekana, mahakama maalum ya kiwango cha chini ambayo ni huru na isiyoegemea upande wowote; na

(b)itakuza utawala wenye ufanisi.

Serikali itahakikisha upataji haki kwa watu wote na ikiwa ada yoyote itahitajika, itakuwa ada inayofaa na haitazuia upataji wa haki.

(1)Mtu aliyekamatwa ana haki ya—

(a)kuarifiwa mara moja na kupitia kwa lugha anayoielewa, kuhusu—

(i)sababu ya kukamatwa;

(ii)haki ya kunyamaza kimya; na

(iii)matokeo ya kutonyamaza kimya;

(b)kunyamaza kimya;

(c)kuwasiliana na wakili na watu wengine ambao msaada wao unahitajika;

(d)kutolazimishwa kukiri au kukubali hatia, ambako kukubali huko kunaweza kutumiwa kama ushahidi dhidi ya mtu huyo;

(e)kutenganishwa na watu wanaotumikia vifungo vyao;

(f)kuletwa mahakamani haraka iwezekanavyo, lakini sio baada ya––

(i)saa ishirini na nne baada ya kukamatwa; au

(ii)ikiwa saa hizo ishirini na nne zimekamilika kwa wakati ambapo vikao vya mahakama haviendelei, au kwa siku isiyo ya mahakama, afikishwe mahakamani ifikapo mwisho wa siku ya mahakama inayofuata;

(g)afikishwapo mahakamani kwa mara ya kwanza, kufunguliwa mashtaka au kuarifiwa kuhusu sababu ya kuendelea kuzuiliwa kwake, au kuachiliwa huru; na

(h)kuachiliwa kwa dhamana, na kuwekewa masharti yanayoeleweka kabla ya kushtakiwa au kabla ya kesi kusikizwa, isipokuwa kukiwa na sababu zingine za kutomwachilia.

(2)Mtu hatazuiliwa katika rumande kwa kosa ikiwa kosa hilo linaweza kuadhibiwa kwa kutozwa faini pekee au kwa kufungwa gerezani kwa muda usiozidi miezi sita.

(1)Kila mtu ana haki ya kutaka mzozo wowote unaoweza kusuluhishwa kisheria kuamuliwa katika kikao kilicho wazi na chenye usawa mahakamani au, ikiwezekana, kuamuliwa na taasisi iliyo na mamlaka ya mahakama, iliyo huru na isiyoegemea upande wowote.

(2)Kila mshtakiwa ana haki ya kesi yake kusikizwa kwa njia ya haki, ambayo inajumuisha haki ya—

(a)kuchukuliwa kama asiyekuwa na hatia hadi itakapothibitishwa kuwa ana hatia;

(b)kuarifiwa kuhusu mashtaka na kupewa maelezo ya kutosha na yatakayomwezesha kujibu mashtaka hayo;

(c)kuwa na wakati na vifaa vya kutosha ili kutayarisha jibu;

(d)kesi kusikilizwa kwa njia ya uwazi mbele ya mahakama iliyobuniwa chini ya Katiba hii;

(e)kesi kuanzishwa na kukamilishwa pasi na kuchelewa bila sababu;

(f)kuwepo wakati wa kesi kusikizwa isipokuwa pale ambapo mienendo ya mshtakiwa inatatiza kuendelea kwa kesi hiyo;

(g)kuchagua na kuwakilishwa na wakili, na kuelezwa kuhusu haki hii haraka iwezekanavyo;

(h)kuwa na wakili aliyetolewa na Serikali na kwa gharama ya Serikali, ikiwa haki haitatendeka, na aarifiwe kuhusu haki hii haraka iwezekanavyo;

(i)kunyamaza kimya na kutotoa ushahidi katika usikilizaji wa kesi;

(j)kuelezwa mbeleni kuhusu ushahidi ambao kiongozi wa mashtaka ananuia kutumia, na kuweza kuufikia ushahidi huo;

(k)kuleta na kupinga ushahidi;

(l)kukataa kutoa ushahidi utakaopelekea yeye kupatikana na hatia;

(m)kuwa na usaidizi wa mkalimani bila malipo ikiwa mshtakiwa hawezi kuelewa lugha inayotumiwa katika kesi yake;

(n)kutohukumiwa kwa kitendo ambacho kwa wakati wa kutendeka kwake kitendo hicho hakikuwa—

(i)kosa nchini Kenya; au

(ii)kosa la jinai chini ya sheria ya kimataifa;

(o)kutoshtakiwa kwa kosa ambalo mtu huyo amewahi kutenda, kuachiliwa au kuhukumiwa kwalo hapo awali;

(p)kunufaika katika kupata adhabu iliyo na ukali wa chini zaidi kati ya adhabu zilizoruhusiwa katika kosa hilo ikiwa adhabu iliyoidhinishwa kwa kosa lake imebadilishwa kati ya muda wa kutendeka kwa kosa hilo na wakati wa kuhukumiwa; na

(q)ikiwa atahukumiwa, kukata rufaa au kuwasilisha ombi la kukaguliwa kwa uamuzi huo katika mahakama iliyo katika kiwango cha juu kuliko mahakama iliyotoa uamuzi kama inavyobainishwa na sheria.

(3)Ikiwa Kifungu hiki kinahitaji maelezo au habari kutolewa kwa mtu, maelezo hayo yatatolewa katika lugha ambayo mtu huyo anaelewa.

(4)Ushahidi uliopatikana katika njia inayokiuka haki yoyote au uhuru wowote wa kimsingi katika Sheria za Haki utatengwa ikiwa mahakama kuukubali ushahidi huo kutapelekea kesi hiyo kutozingatia haki, au kwa namna nyingine ushahidi huo utazuia kutendeka kwa haki.

(5)Mshtakiwa—

(a)aliyeshtakiwa kwa kosa fulani, kando na kosa ambalo mahakama inaweza kukamilisha kwa haraka, atakuwa na haki ya kupata nakala ya kumbukumbu ya kesi aombapo nakala hiyo; na

(b)ana haki ya kupata nakala ya kumbukumbu ya kesi ndani ya muda unaofaa baada ya kukamilishwa kwa kesi hiyo, na kwa malipo ya ada inayofaa kama ilivyoagizwa na sheria.

(6)Mtu aliyehukumiwa kwa kosa la jinai anaweza kuwasilisha ombi la kusikizwa upya kwa kesi katika mahakama kuu ikiwa––

(a)rufaa ya mtu huyo imetupiliwa mbali na mahakama ya juu zaidi ambapo mtu huyo ana haki ya kukata rufaa, au ikiwa mtu huyo hakukata rufaa katika muda unaokubaliwa wa kukata rufaa; na

(b)ushahidi mpya na wa kushawishi umepatikana.

(7)Ili haki itendeke, mahakama inaweza kumruhusu mtu tofauti kumsaidia mlalamishi au mshtakiwa ili awasiliane na mahakama.

(8)Kifungu hiki hakizuii kutengwa kwa vyombo vya habari au umma katika kesi yoyote mahakamani, ikiwa kutengwa huko ni muhimu, katika jamii huru na ya kidemokrasia, ili kulinda mashahidi au watu walio hatarini, kulinda maadili, utulivu wa umma, au usalama wa kitaifa.

(9)Bunge litatunga sheria itakayoelezea kuhusu ulinzi, haki na maslahi ya waathiriwa wa hatia.

(1)Mtu yeyote aliyezuiliwa, kukamatwa au kufungwa gerezani kisheria, ana haki zote na uhuru wote wa kimsingi katika Haki za Sheria, isipokuwa iwe kwamba haki au uhuru wowote wa kimsingi hauambatani kamwe na hali kuzuiliwa, kukamatwa au kufungwa gerezani kwa mtu huyo.

(2)Mtu aliyezuiliwa au kukamatwa ana haki ya kuwasilisha ombi la kutolewa kwa amri ya yeye kufikishwa mahakamani.

(3)Bunge litatunga sheria ambayo––

(a)inaagiza kuwa walio kizuizini, waliokamatwa au waliofungwa gerezani wapewe hadhi yao ya kibinadamu; na

(b)inazingatia mikataba ya kimataifa inayohusiana na haki za binadamu.

(1)Sehemu hii inafafanua kwa undani baadhi ya haki fulani ili kuhakikisha uhakika zaidi katika utekelezaji wa haki hizo na uhuru huo wa kimsingi katika vikundi fulani vya watu.

(2)Sehemu hii haitachukuliwa kana kwamba inadhibiti haki yoyote.

(1)Kila mtoto ana haki ya––

(a)kupata jina na uraia wakati anapozaliwa;

(b)kupata elimu ya kimsingi na ya lazima bila malipo;

(c)kupata lishe bora ya kimsingi, makazi na huduma za afya;

(d)kulindwa kutokana na dhuluma, kutelekezwa, tamaduni mbaya zinazoathiri, aina zote za ukatili, matendo na adhabu zisizo na ubinadamu, na kazi yoyote ya kunyanyasa au yenye kuhatarisha;

(e)kutunzwa na kulindwa na wazazi, ambayo inajumuisha wajibu sawa wa mama na baba katika kukidhi mahitaji ya mtoto, bila kujalisha ikiwa wameoana au hawajaoana; na

(f)kutozuiliwa, isipokuwa wakati ambapo hilo ndilo hatua pekee inayoweza kuchukuliwa, azuiliwe––

(i)kwa muda mfupi zaidi unaostahili; na

(ii)kwa kutenganishwa na watu wazima na katika hali inayozingatia umri na jinsia ya mtoto huyo.

(2)Maslahi mema zaidi ya mtoto ni muhimu sana katika kila suala linalomhusu mtoto.

(1)Mtu mwenye ulemavu wowote ana haki ya––

(a)kupewa hadhi yake na heshima na kuzungumziwa na kutajwa kwa njia isiyomdunisha;

(b)kufikia taasisi za elimu na vifaa vya watu wenye ulemavu vilivyowekwa katika jamii kwa kiwango kinachoambatana na maslahi ya mtu huyo;

(c)kufikia ipasavyo maeneo yote, usafiri wa umma na habari au maelezo;

(d)kutumia lugha ya ishara, Breli, au njia nyingine mwafaka ya mawasiliano; na

(e)kupata nyenzo na vifaa vinavyoweza kumsaidia kukabiliana na matatizo ya ulemavu huo;

(2)Serikali itahakikisha utekelezaji unaoendelea wa kanuni kwamba, angalau asilimia tano ya watu walio katika mashirika ambayo wanachama huchaguliwa au kuteuliwa ni watu wenye ulemavu.

(1)Serikali itachukua hatua, ikijumuisha programu za hatua sawazishi ili kuhakikisha kwamba vijana

(a)wanapata elimu na mafunzo yanayofaa;

(b)wana fursa ya kujumuika, kuwakilishwa na kushiriki katika nyanja za kisiasa, kijamii, kiuchumi na nyanja zingine za maisha;

(c)wanapata ajira; na

(d)wanalindwa kutokana na tamaduni zinazodhuru na kutokana na kunyanyaswa.

Serikali itaweka programu za hatua sawazishi zilizokusudiwa kuhakikisha kwamba vikundi vya watu wachache waliotengwa na kubaguliwa—

(a)vinashiriki na kuwakilishwa katika uongozi na katika nyanja zote za maisha;

(b)vinapewa nafasi maalum katika nyanja za elimu na uchumi;

(c)vinapewa nafasi maalum katika upataji wa ajira;

(d)vinakuza tamaduni zao, lugha na desturi zao; na

(e)vinapata maji, huduma za afya na miundombinu.

Serikali itachukua hatua ili kuhakikisha haki za wazee––

(a)kushiriki kikamilifu katika masuala ya jamii;

(b)kufuatilia ustawi wao wa kibinafsi;

(c)kuishi katika hadhi na heshima na kuwa huru kutokana na dhuluma; na

(d)kupata malezi ya kufaa na msaada kutoka kwa familia zao na Serikali.

(1)Hali ya dharura inaweza kutangazwa tu chini ya Kifungu cha 132 (4) (d) na wakati ambapo––

(a)Nchi inatishiwa na vita, uvamizi, upinzani kijumla,

(b)vurugu, janga la kiasili au dharura nyingine ya umma; na

(c)tangazo hilo ni muhimu ili kukabili hali ambayo imesababisha kutolewa kwa tangazo hilo la dharura.

(2)Tangazo la hali ya dharura, na sheria yoyote itakayotungwa au hatua nyingine itakayochukuliwa kutokana na tangazo hilo, litafaa tu—

(a)ikiwa linalingana na matarajio; na

(b)kwa muda usiozidi siku kumi na nne kuanzia siku ya kutangazwa kwa hali hiyo ya dharura, isipokuwa Bunge la Kitaifa liamue kuendeleza tangazo hilo.

(3)Bunge la Kitaifa linaweza kuendeleza tangazo la hali ya hatari —

(a)kwa uamuzi uliokubaliwa—

(i)kufuatia mjadala wa wazi katika Bunge la Kitaifa; na

(ii)na idadi kubwa ya wabunge kama ilivyoelezewa katika sehemu ya (4); na

(b)kwa muda usiozidi miezi miwili kwa wakati mmoja.

(4)Kuongezwa kwa mara ya kwanza kwa kipindi cha hali ya dharura kunahitaji kura ya uungwaji mkono ya angalau thuluthi mbili ya wabunge wote katika Bunge la Kitaifa, na kuongezwa kwa muda huo kwa mara nyingine kutahitaji kura ya uungwaji mkono ya angalau robo tatu ya wabunge wote katika Bunge la Kitaifa.

(5)Mahakama ya Juu Zaidi inaweza kuamua kuhusu uhalali wa—

(a)tangazo la hali ya dharura;

(b)kuongezwa kwokwote kwa muda wa tangazo la hali ya dharura;na

(c)sheria yoyote itakayotungwa au hatua yoyote nyingine itakayochukuliwa kwa sababu ya tangazo la hali ya dharura.

(6)Sheria yoyote inayotungwa kwa sababu ya tangazo la hali ya dharura––

(a)inaweza kudhibiti haki au uhuru wa kimsingi katika Sheria za Tume ya Kitaifa ya Haki za Binadamu na Usawa ya Kenya. Haki kwa kiwango tu ambacho—

(i)udhibiti huo unahitajika haswa katika dharura hiyo; na

(ii)sheria hiyo inaambatana na majukumu ya Jamhuri chini ya sheria za kimataifa zinazotumika katika hali ya dharura; na

(b)haitatekelezwa hadi itakapochapishwa kwenye Gazeti Rasmi la Serikali.

(7)Tangazo la hali ya dharura au sheria inayotungwa au hatua yoyote nyingine inayochukuliwa kwa sababu ya tangazo lolote haitaruhusu au kuidhinisha ulinzi dhidi ya mashtaka kwa Serikali au mtu yeyote, katika tendo lolote la ukiukaji wa sheria.

(1)Tume ya Kitaifa ya Kenya ya Haki za Binadamu na Usawa ya Kenya Imebuniwa.

(2)Majukumu ya Tume hii ni—

(a)kukuza heshima ya haki za binadamu na kuendeleza desturi ya kuheshimu haki za binadamu katika Jamhuri;

(b)kukuza usawa wa kijinsia na usawa kijumla na kuratibu na kuhakikisha jinsia imezingatiwa katika maendeleo ya kitaifa;

(c)kukuza ulinzi na kuzingatiwa kwa haki za binadamu katika taasisi za umma na za kibinafsi;

(d)kufuatilia, kuchunguza na kuripoti jinsi haki za binadamu zinavyozingatiwa katika nyanja zote za kitaifa ikijumuisha jinsi idara za usalama wa kitaifa zinavyozingatia haki hizo;

(e)kupokea na kuchunguza malalamishi kuhusu tuhuma za ukiukaji wa haki na kuchukua hatua za kupata suluhisho lifaalo pale ambapo haki za binadamu zimekiukwa;

(f)kwa juhudi zake au kwenye msingi wa malalamishi, kuchunguza au kutafiti kuhusu suala la haki za binadamu, na kutoa mapendekezo ya kuimarisha utendakazi wa idara za Serikali;

(g)kutenda kama idara kuu ya Serikali katika kuhakikisha kuwa majukumu chini ya mikataba na maagano yanayohusiana na haki za binadamu yamefikiwa;

(h)kuchunguza mienendo yoyote katika masuala ya serikali, au matendo yoyote katika utawala wa umma na katika nyanja zozote za serikali yanayotuhumiwa au kushukiwa kutokuwa ya haki au kutofaa, au kupelekea hali isiyofaa au kutotendeka kwa haki;

(i)kuchunguza malalamishi yoyote kuhusu matumizi mabaya ya mamlaka, matendo yasiyo ya haki, kutotendeka kwa haki au mienendo rasmi isiyokuwa na usawa, inayonyanyasa au isiyoshughulika ipasavyo;

(j)kuripoti malalamishi yaliyochunguzwa chini ya aya za (h) na (i) na kuchukua hatua zinazofaa; na

(k)kutekeleza majukumu mengine yoyote yalioagizwa na sheria.

(3)Kila mtu ana haki ya kuilalamikia Tume akidai kwamba amenyimwa haki au uhuru wa kimsingi katika Sheria za Haki, kwamba haki au uhuru wa kimsingi umekiukwa, umevunjwa au kutishiwa.

(4)Bunge litatunga sheria ili kuwezesha kikamilifu utekelezaji wa Sehemu hii, na sheria nyingine yoyote kama hiyo inaweza kupanga upya Tume hiyo iwe tume mbili au zaidi tofauti.

(5)Ikiwa Bunge litatunga sheria ya kupanga upya Tume chini ya sehemu ya (4)––

(a)sheria hiyo itagawa kila jukumu la Tume iliyotajwa katika Kifungu hiki kwa tume moja au nyingine zinazobuniwa;

(b)kila mojawapo ya tume hizi zilizobuniwa itakuwa na mamlaka sawa na ile ya Tume iliyo chini ya Kifungu hiki; na

(c)kila tume itakayobuniwa itakuwa tume katika ufafanuzi wa Sura ya Kumi na Tano, na itakuwa na hadhi na mamlaka ya tume chini ya Sura hiyo.