Read in English

Jinsi uchaguzi unavyofanyika nchini Kenya

Kila baada ya miaka mitano, Wakenya huchagua watu watakaotunga sheria, kuongoza serikali za kaunti na kuongoza nchi. Mwongozo huu unaeleza kwa lugha rahisi uchaguzi hufanyika lini, nani huuendesha, unachagua nini, na jinsi washindi wanavyopatikana.

Uchaguzi ni lini?

Katiba huamua tarehe: uchaguzi mkuu hufanyika Jumanne ya pili ya Agosti katika kila mwaka wa tano (Vifungu 101, 136, 177 na 180). Tarehe hiyo haichaguliwi na Rais. IEBC imetangaza kwenye Kenya Gazette kwamba Uchaguzi Mkuu ujao utafanyika Jumanne, tarehe 10 Agosti 2027.

Kuhusu tarehe

Mnamo Agosti 2026, Mahakama Kuu mjini Malindi ilitoa uamuzi kwamba, kwa maneno ya Katiba, uchaguzi wa urais unaofuata ungepaswa kufanyika tarehe 11 Agosti 2026 ukihesabu kuanzia uchaguzi wa 2022. Jaji alisitisha athari za uamuzi huo hadi baada ya Uchaguzi Mkuu ujao, na hakuamuru uchaguzi ufanyike mapema.

Tarehe 20 Agosti 2026, IEBC ilichapisha Notisi ya Kenya Gazette Nambari 13497, inayoanzisha kipindi cha uchaguzi wa tarehe 10 Agosti 2027 na kuweka ratiba kamili. Tazama tarehe muhimu (kwa Kiingereza).

Maamuzi ya mahakama yanaweza kukatiwa rufaa na kubadilika. Tutasasisha ukurasa huu tarehe au ratiba ikibadilika.

Nani anaendesha uchaguzi?

IEBC ni tume huru iliyoundwa na Katiba. Husajili wapiga kura, huidhinisha wagombea, huendesha siku ya kupiga kura, huhesabu na kutangaza matokeo, na hupitia mipaka ya maeneo bunge na wadi. Iko tofauti na serikali ya wakati huo na vyama vya siasa.

Kura sita unazopiga

Mwaka 2022, kila mpiga kura alipewa karatasi sita za kura. Unaweka alama kwenye kila karatasi kivyake, kwa siri.

Hiyo ni takriban viti 1,880 vinavyochaguliwa. Aidha, kuna viti vya kuteuliwa: Bunge la Kitaifa lina wajumbe 12 wanaoteuliwa na vyama kuwakilisha makundi kama vijana, wafanyakazi na watu wenye ulemavu; Seneti ina wanawake 16 wanaoteuliwa pamoja na viti viwili vya vijana na viwili vya watu wenye ulemavu; na mabunge ya kaunti pia yana viti maalum. Vyama huwateua wajumbe hawa kulingana na idadi ya viti ambavyo kila chama kinashinda. Wewe huwapigii kura moja kwa moja.

Katika chaguzi zilizopita, Wakenya waliosajiliwa katika nchi zilizoteuliwa za ughaibuni walipiga kura ya urais pekee.

Kuanzia usajili hadi siku ya kupiga kura

1. Wapiga kura hujisajili kwa IEBC. Tazama jinsi ya kujisajili na kupiga kura.
2. Vyama huchagua wagombea wao kupitia mchujo (uteuzi wa ndani ya chama), unaopaswa kukamilika kufikia tarehe 8 Mei 2027. Wagombea huru huondoka vyamani na kuwasilisha majina na nembo zao kufikia tarehe hiyo hiyo.
3. IEBC husajili wagombea kati ya tarehe 29 Mei na 11 Juni 2027, siku tofauti kwa nafasi tofauti.
4. Kampeni hufanyika kuanzia tarehe 29 Mei hadi 7 Agosti 2027, na husimama saa 48 kabla ya siku ya kupiga kura, chini ya sheria za uchaguzi na kanuni za maadili.
5. Siku ya kupiga kura: tarehe 10 Agosti 2027. Vituo hufunguliwa saa 12 asubuhi (6 am) na hufungwa saa 11 jioni (5 pm).
6. Kuhesabu kura, kutangaza matokeo na migogoro yoyote. Tazama jinsi matokeo yanavyopatikana (kwa Kiingereza).

Tarehe zote ziko kwenye ukurasa wa tarehe muhimu (kwa Kiingereza).

Wapiga kura ni wangapi?

Mwaka 2022, IEBC iliripoti wapiga kura 22,120,458 waliosajiliwa, na matokeo yalikusanywa kutoka vituo zaidi ya 46,000 vya kupigia kura. IEBC imekadiria kwamba idadi ya wapiga kura waliosajiliwa inaweza kufikia takriban milioni 28 kufikia 2027. Angalia IEBC kwa idadi ya sasa.

Tafuta wagombea wako

Chagua inaorodhesha watu wanaowania kila nafasi. Chagua kaunti yako uone walio kwenye karatasi yako ya kura, au vinjari wasifu wote.

Maswali yanayoulizwa mara kwa mara

Je, tarehe ya uchaguzi inaweza kubadilika? Tarehe inatokana na Katiba, kwa hivyo IEBC na wanasiasa hawawezi kuihamisha tu. Uamuzi wa mahakama au mabadiliko ya Katiba pekee ndio ungeibadilisha. Tazama "Kuhusu tarehe" hapo juu.

Je, ninampigia kura chama au mtu? Mtu. Kila karatasi ya kura huorodhesha wagombea wa nafasi hiyo, pamoja na nembo ya chama au ya mgombea huru. Viti vya kuteuliwa hujazwa baada ya uchaguzi, kulingana na viti ambavyo kila chama kimeshinda.

Kura iliyoharibika ni nini? Ni karatasi ya kura iliyowekwa alama kwa njia isiyoruhusiwa na kanuni, kwa hivyo haihesabiwi. Kwenye kila karatasi, weka alama kwenye kisanduku au nembo ya mgombea unayemchagua pekee.

Ilihakikiwa mara ya mwisho: 21 Septemba 2026. Umeona kosa? Tuandikie kupitia [email protected].